Bir ülke içerisinde yüz ölçümünün dahilinde bulunan tüm toprak parçaları, kişisel mülkiyete veya kamu mülkiyetine ait olabilir. Eğer bir ülke sınırlarında özel mülkiyet ile ilgili düzenlenmiş bir kanun varsa, toprak parçaları şahıslar ve tüzel şahıslar tarafından da satın alınarak mülk edilebilir. Ancak elbette miri arazi gibi kavramlar ile ifade edilen şekilde tamamen devlete ait olan araziler de elbette her ülkede olduğu gibi Türkiye'de de yer almaktadır.
Miri Arazi Nedir?
Miri arazi, en kısa hali ile hükümete ait ve hazinenin malı
olarak tamamı ile devlete ait arazi anlamına gelmektedir.
Ülke sınırları içerisinde her toprak parçası mutlak bir
şekilde şahıslara ya da tüzel kişiliklere ait olmayıp, bazı araziler devletin
mülkiyetinde yer alır. Devlet bu arazileri bir kurum inşası gerçekleştirmek,
yatırım sağlamak, ilerleyen vadede değerlendirmek, orman vasfı kazandırmak,
tarihi değeri açısından korumak veya devlete de gelir getirecek şekilde halka
kullandırmak gibi birçok yöntemi tercih edebilir. En önemli örneği miri toprak
parçası olmak ile birlikte mülkiyeti tamamen devlete ait olan bu arazilerde
devlet isteği doğrultusunda bu arazilerin kullanımını gerçek kişilere ya da
tüzel kişiliklere sunabilmektedir.
Devletin kendine ait olan bu tip arazileri kişilerin
kullanımına sunması durumunda ortaya bir intifa süresi çıkar ve bu süre boyunca
devlet arazi üzerinde hak iddia edemez ve kullanım gerçekleştiremez. Çünkü bir
miri arazi üzerinde intifa hakkı oluşturulduğunda gerçek veya tüzel kişilikler
araziyi kullanmak, tüketim gerçekleştirmek ve araziden faydalanmak gibi temel
haklara sahip olurlar. Ayrıca miri arazi
ne demek denildiğinde üzerinde yapı inşası gerçekleştirilemeyecek, tarım
yapılamayacak veya özel mülkiyet oluşturulamayacak şekilde nehirler, göller
veya dağlar gibi bölgeler de tamamen mülkiyeti devlete ait arazi
çeşitleridir.
Devlet tarafından verilmiş bir izin ile birlikte ya da devletin kiralama gibi yöntemleri kullanması durumunda miri araziler vatandaş tarafından ya da kurumlar tarafından kullanılabilir bir hale gelmektedir. Bu tip arazilerde kullanımın oluşturulmasında örneğin hak sahibi olan bir vatandaş bölgesindeki bu tip bir devlet arazisini tarım için kullanarak ekip biçme yapabilir ve bu araziden elde ettiği gelir sayesinde geçimini gerçekleştirebilir. Bu durumda toprağın kullanımı için devletin sunduğu imkândan yararlanması gereğinde toprak için bir kira bedeli ödemesi ya da kazancının vergisini düzenli bir şekilde ödemesi koşullar yer alır.
Miri Arazinin Bölümleri Nelerdir?
Devlete ait bu araziler mukataa, paşmaklık, malikhane,
metru, mevat, dirlik, yurtluk, ocaklık ve vakıf şeklinde dokuz farklı bölüme
ayrılır ve bu bölümlerin her birinin kendine göre farklı özellikleri yer
almaktadır.
Miri arazi bölümleri
için Osmanlı zamanından bu yana belirlenmiş bölümlendirmede her bölümün
özellikleri ve kullanım yapısı aşağıdaki listede ifade edilebilir.
- Mukataa araziler bir gelir
elde edilmesi için kullanılırken, bu gelir her zaman devlet hazinesine
aktarılır ve gelirler iltizam sayesinde elde edilirdi.
- Paşmaklık araziler Osmanlı
padişahının validesi, kardeşleri ya da kızları gibi saray kadınları için
ayrılırdı.
- Malikhane şeklinde
araziler ise daha kolay fetihler yapabilmek ve teşvik oluşturmak açısından
devletin önde gelen ahi, komutan ya da derviş gibi kişilerine verilirken;
genellikle fetih sonrası kalan toprakların bırakılması ile
belirlenirdi.
- Metru olarak adlandırılan
araziler yine devlete ait olarak farklı köylerin bir arada faydalanması
için alınmış ve yayla, mera ve kışla gibi kullanımlar için ayrılmıştır.
- Mevat arazi tipi ise
hiçbir zaman özel ya da tüzel kişiliklerin mülkiyetine verilmeyecek
şekilde ziyaret edilmesi uygun olmayan ve insanlar tarafından terk edilmiş
topraklardır.
- Dirlik araziler çok geniş
bir yapıya sahip olarak genellikle üç türde has, zeamet ya da tımar
çeşitleri ile maaş karşılığı genellikle orduya asker yetiştiren memurlara
ve sipahilere verilmektedir.
- Yurtluk araziler
genellikle sınır boylarındaki görevli askerlere ya da kent sınırlarındaki
memurlara verilmiştir.
- Ocaklık araziler benzer
şekilde tersane ya da kale harcamaları için ayrılmıştır.
- Son olarak vakıf araziler ise üzerinde yapılan tarım ya da diğer faaliyetler ile elde edilen gelirlerin ülke içerisinde medrese, hastane veya cami gibi inşaatların yapılması ya da bakımlarının gerçekleştirilmesi için kullanılması üzere ayrılmış arazilerdir.
Miri Arazi Hazine Arazisi Midir?
Hazine devlete ait bütçe yani devletin kasası anlamına
gelmek ile birlikte miri arazi hazineye ait olan ve hazine tarafından özel ve
tüzel kişiliklere kullanım hakkı verilebilen arazi olduğu için hazine arazisi
anlamına gelmektedir.
Miri kullanım Osmanlı imparatorluğu döneminde tercih edilmiş
ve değişen bölümler ile devletin sahip olduğu ve ama gereğinde kişilere ya da
kurumlara kullanım hakkı verdiği bir yöntem tutarak geliştirilmiştir. Çok
sonrasında bu yöntemin modernleştirilmesi ile birlikte kamu arazilerinin nasıl
kullanılabileceği ve düzenleneceği konusunda 6831 sayılı Orman Kanunu ve benzer
kanunlar geliştirilerek hazine
arazisi kavramı ortaya çıkarılmıştır. Hazine arazisi ormanlar dışında
devlet ya da kamu tarafından kullanılarak gelir ortaya koyulabilecek ve bu
geliri hazineye aktarabilecek şekilde belirlenmiş araziler anlamına
gelmektedir.
Cumhuriyet tarihi ile birlikte ülke içerisindeki bütün
arazilerin kadastro işlemleri ve tapu sicil işlemleri yapılırken daha önceden
herhangi bir sahibi bulunmayan veya halihazırda sahibi bulunamamış araziler
devlet hazinesine kaydedilmiş ve bir hazine arazisi olarak işlenmiştir. Bu
şekilde tapu tescili gerçekleştirilen araziler devlet tarafından ilerleyen
dönemlerde bazen satışlara çıkarılarak mülk edilmesi sağlanmış ve bazen de
kimseye satılmadan Orman Kanunu çerçevesinde 2/B yani vasıfsız arazi konumunda
işlenmiştir.
2011 yılında düzenlenen farklı bir yasa ile birlikte hazine arazilerinin kullanımı sadece devlet tarafından verilen intifa hakkı ile elde edilirken bu tip arazilerde intifa hakkı sahibi olan kişilerin belirli koşulları sağlaması ile satın alma hakkı elde etmesi de mümkün hale getirilmiştir. Bu dönem sonrasında birçok bölgede miri arazi olarak ifade edilen araziler örnek olarak uzun yıllar boyunca üzerinde tarım yapan bir vatandaş tarafından devletin sunduğu hak ile satın alınabilir bir hale getirilmiş ve özel mülkiyete aktarılmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Miri arazi nedir?
Mülkiyeti tamamen devlet hazinesine ait olan toprak türüdür.
Miri arazi kaça ayrılır?
Osmanlı döneminde bölüm olarak mukataa, paşmaklık,
malikhane, metru, mevat, dirlik, yurtluk, ocaklık ve vakıf şeklinde ayrılan bu
araziler günümüzde de benzer bir yapıda bölümlenmektedir.
